AINMNEACHA GAELACHA


Liosta réasúnta cuimsitheach d’ainmneacha traidisiúnta atá in úsáid choiteann inniu, i litriú caighdeánaithe, atá anseo. Tá na hainmneacha roinnte ina dhá ngrúpa: (1) ainmneacha de bhunús Gaelach agus (2) ainmneacha a tháinig chugainn ó theangacha eile.
     Tugtar an tuiseal ginideach i ndiaidh an ainm, idir lúibíní (tuigtear go séimhítear ainm dílis sa tuiseal ginideach de ghnáth freisin); aon áit nach luaitear ginideach ar leith is ionann foirm an ghinidigh agus foirm an ainmnigh. Tugtar nóta faoi fhuaimniú an ainm freisin nuair is gá.
     Úsáidtear an nodaireacht seo a leanas sna liostaí:

 ≠      ní hionann agus    
 / /      fuaimniú    
 <      a fréamhaíodh ó    
 〈 〉      litir ar leith    

Ainmneacha de bhunús Gaelach

Ainmneacha fear

BunúsAinm díspeagtha nó ceanaFuaimniú
Ailbhe [ainm ban freisin]ailbe (sceach gheal), b’fhéidir Tabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /ailibhe/.
Aodh (Aodha)aedh (tine)Aodhán (Aodháin); Hiúdaí
Aonghas (Aonghasa)oen (aon) + gus (láidreacht), b’fhéidir
Art (Airt)art (béar)
Bran (Brain)bran (fiach dubh)
Brian (Briain)Níl aon eolas dearfa faoi bhunús an ainm seo le fáil Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /brí·an/.
Caoimhíncaomh (dathúil) + gin (breith)
Cathal (Cathail)cath + gal (laoch, laochta)
Cian (Céin)cian (sean, buan) Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /cí·an/.
Ciarán (Ciaráin)ciar + –án (duine beag dorcha) Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /cí·ar·án/.
Cillíncill, b’fhéidir
Conall (Conaill) con-ghal (chomh láidir le faolchú)Condaí
Conchúr (Conchúir)con (faolchú) + ? Tabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /conachúr/. Tá dhá fhuaimniú eile ann, go háirithe i gCúige Mumhan: /cnochúr/ agus /crochúr/.
Conn (Coinn)conn (taoiseach)
Cormac (Cormaic)Corbmac (? + mac) Tabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /coramac/.
Dáiredáire (torthúil?)
Dáithí
Dáibhí
Dáthí < Náthí (agus an bhéim ar an dara siolla)
Deaglán (Deagláin)Deaclán < ?
Diarmaid (Diarmada)Díarmait <  (?) + format (formad), b’fhéidir
Dónall (Dónaill)Domhnall < domhan + gal (laoch, laochta), b’fhéidir
Donnchadonn (taoiseach) + cath, b’fhéidir Tabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /donnacha/.
Éanna?
Eoghan (Eoghain)
Eoin
eo (iúr) + ? Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /eó·an/.
Fachtnafachtna (naimhdeas)
FéilimFeidhlimidh < feidhil (seasmhacht), b‘fhéidir
Fiach (Fiaigh)fiach (fiach dubh) Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /fí·ach/.
Fiachaleagan ceana de Fiachra, b’fhéidir Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /fí·ach·a/.
Fiachra? Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /fí·ach·ra/.
Fionnbharr (Fionnbhairr)fionn + barrBarra
Flann (Flainn)flann (rua)
Iarlaith (Iarlatha)Íarlaithe < ? Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /í·ar·la/.
Lorcán (Lorcáin)lorc (garg), b’fhéidir
Macdaramac na darach
Maoileachlainnmaol (móidín) + Seachnaill
Niall (Néill)? Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /ní·all/.
Oisínoisín (fia óg)
Oscar (Oscair)oscar (strainséir), b’fhéidir
Rónán (Rónáin)rónán (rón beag)
RuairíRuaidhrí < ? Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /rú·a·rí/.
Ruán (Ruáin)fear rua
Seanán (Seanáin)duine sean
Tadhg (Taidhg)tadhg (file), b’fhéidir
Toirealach (Toirealaigh)
Tá foirm ar leith den ainm seo, Traolach (Traolaigh), i gCúige Mumhan; tá an fhoirm Tarlach (Tarlaigh) ann freisin.
tairdhealbhach (tionscnóir)
Ultán (Ultáin)Ultán (Ultach)

Ainmneacha ban

BunúsAinm díspeagtha nó ceanaFuaimniú
Ailbhe [ainm fear freisin]ailbe (sceach gheal), b’fhéidirTabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /ailibhe/.
Áine
Anna
áine (breáthacht)
Aislinn, Aislingaisling (taibhreamh)
Aoibhinn (Aoibhne)oíbhinn (álainn, mómhar)
Aoifeoíbhe, aífe (áille, mómhaireacht)
Béibhinn (Béibhinne) (bean, maighdean) + fionn
Bláthnaid (Bláthnaide)bláthnait (bláth beag, nó easóg)
Bríd (Bríde)Brighid < Brigit (dia Ceilteach)Brídín
Caoimhecaoimhe (dathúlacht)
ClíonaClídhna (duine de Thuatha Dé Danann)Tabhair faoi deara nach bhfuil défhoghar san ainm seo (comhartha is ea an 〈o〉 gur /n/ leathan atá ann): /clí·na/.
Dáiríne< Dáire, b’fhéidir
DamhnaitDamhnat (eilit bheag)
Dearbháil (Dearbháile)Derbáil < der (iníon) + Fáil (Éirinn), b’fhéidirTabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /dearabháil/.
DeirbhileDerbhile < der (iníon) + file, b’fhéidir Tabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /deiribhile/.
Doireann (Doirinne)Doirenn < ?
Éadaoin (Éadaoine)Étaín < ?
EithneEtne < ?
FionnualaFinnghuala < finn + ghualaNualaTabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /fionn·ú·a·la/.
Gobnait (Gobnait, Gobnatan)Gobnat < Gobán (ainm fear)
Gormlaith (Gormlatha)Gormfhlaith < gorm (dorcha, nó taibhseach) + flaith (rialtóir)Tabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /goramla/.
Gráinne?
ÍdeÍte < ?
LasairíonaLasairfhíona < lasair + fíonTabhair faoi deara nach bhfuil défhoghar san ainm seo (comhartha is ea an 〈o〉 gur /n/ leathan atá ann): /las·air·í·na/.
Méabh (Méibhe)Medhbh < medhbh (meisciúil?)
Muireann (Muirinne)?
Niamh (Néimhe)niamh (gile)Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /ní·amh/.
Órlaith (Órlatha)Órfhlaith < ór + flaith (rialtóir)
Ríonach (Ríonaí)Ríghnach < ríghnach (ríonaí)Tabhair faoi deara nach bhfuil défhoghar san ainm seo (comhartha is ea an 〈o〉 gur /n/ leathan atá ann: /rí·nach/).
Sadhbh?Is mar /sabh/ nó mar /sábh/ a fhuaimnítear an t-ainm seo i gceantair éagsúla.
Sorchasorcha (solas, gile)Tabhair faoi deara an guta cúnta san ainm seo: /soracha/.
Úna?

Ainmneacha ó theangacha eile

Ainmneacha fear

BunúsAinm díspeagtha nó ceanaFuaimniú
Aindréas (Aindréis), Aindrias (Aindriasa), AindriúAndreios [Gréigis]
Alastar (Alastair)Alexandros [Gréigis]
AmhlaoibhÓláfr [Lochlainnis]
AnraíHenri [Fraincis Normannach]
AntaineAnthony [Béarla]
Beartla, BeairtleParthalánBartholomaeus [Laidin]
Breandán (Breandáin)Brendanus [Laidin] < Bréanann [Sean-Ghaeilge]
Cionaodh (Cionaoidh)ón gCruithnis, b’fhéidir
CóilínCol [Fraincis Normannach] < Nicol, Nicholas
Colm (Coilm)Columba / Columbanus [Laidin]Colmán (Colmáin)Tabhair faoi deara an guta cúnta sna hainmneacha seo: /colam/, /colamán/.
Críostóir (Críostóra)Christopher [Béarla] <  Christophoros [Gréigis]
Dáibhí, Dáiví
Dáithí
David [Béarla] < Dawid [Eabhrais]
Deasún (Deasúin)Desmond [Béarla] < Desmond (logainm) < Deas-Mhumhan
Éamann (Éamainn)Edmund [Béarla]
Eoin
Eoghan
Iohannes [Laidin] < Iōannēs [Gréigis] < Yoḥanan [Eabhrais] Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /eó·in/.
Gearard (Gearaird)Gérard [Fraincis Normannach]
Gearóid, Gearalt (Gearailt)Géraud / Girault [Fraincis Normannach]
Greagóir (Greagóra)Gregory [Béarla] < Gregorius [Laidin]
Labhrás (Labhráis)Laurence [Fraincis Normannach] < Laurentius [Laidin]
LiamUilliamWilliam [Béarla] < Guillaume [Fraincis Normannach] < Wilhelm [Gearmáinis] Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /lí·am/.
Maghnas (Maghnais)Magnús [Lochlainnis] < Magnus Laidin
MáirtínMartin [Fraincis Normannach] < Martinus [Laidin]
Maitiú, Maitias (Maitiais)Mathaios [Gréigis] < Mattath-Yah [Eabhrais]
Mícheál, Míchéal (Michíl)Michael [Béarla] < Mika’el [Eabhrais]
MuirisMaurice [Fraincis Normannach] < Mauritius [Laidin]
Nioclás (Niocláis)Nicholas [Fraincis Normannach] < Gearmáinis
NollaigNotlaicNatalicia [Laidin]
Pádraic, PádraigPatricius [Laidin]Pádraigín, Páid, Páidín
Peadar (Peadair)Peter [Béarla] < Petrus [Laidin] < Petros [Gréigis]
Piaras (Piarais)Piers [Fraincis Normannach] < Petrus [Laidin] < Petros [Gréigis]Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /pí·a·ras/.
PilibPhilippe [Fraincis Normannach] < Philippus [Laidin] < Philippos [Gréigis]
Pól (Póil)Paul [Béarla] < Paulus [Laidin]
ProinsiasFrancis [Béarla] < François [Fraincis]Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /proin·sí·as/.
Raghnall (Raghnaill)Ragnvaldr [Lochlainnis]
Réamann (Réamainn)Raymond [Fraincis Normannach] < Raimund [Gearmáinis]
Riocard (Riocaird), Risteard (Risteaird)Richard [Béarla] < Ricohard [Gearmáinis]
Roibeard (Roibeaird)Robert [Béarla] < Rupprecht [Gearmáinis]
Séafra, Seathrún (Seathrúin)Geoffroy [Fraincis Normannach]
Séamas (Séamais)James [Béarla] < JacomusJacobus [Laidin] < Iakōbos [Gréigis] < Ya‘aḳov [Eabhrais]
Seán (Seáin)Jehan [Fraincis Normannach] < Iohannes [Laidin] < Iōannēs [Gréigis] < Yoḥanan [Eabhrais]
SeoirseGeorge [Béarla] < Georges [Fraincis] < Georgius [Laidin] < Geōrgios [Gréigis]
Seosamh (Seosaimh)Joseph [Béarla] < Iosephus [Laidin] < Yosef [Eabhrais]
Stiofán (Stiofáin)
Bhí foirm eile den ainm seo, Stiabhna /stiana/, coitianta tráth, go háirithe i gCúige Mumhan.
Stéphane [Fraincis Normannach] < Stephanus [Laidin] < Stephanos [Gréigis]
Tomás (Tomáis)Thomas [Béarla] < Thōmas [Gréigis] < Te’oma [Aramais]
Uinseann (Uinsinn)Vincent [Béarla] < Vincentius [Laidin]

Ainmneacha ban

BunúsAinm díspeagtha nó ceanaFuaimniú
Aifric (Aifrice)Africa [Laidin]
Anna
Áine
Anna [Laidin] < Gréigis < Ḥannah [Eabhrais]Nan, Neans
BairbreBarbara [Béarla] < Gearmáinis < Laidin
Caitlín, CaitríonaCateline, Caterine [Fraincis Normannach] < Aikaterinē [Gréigis]CáitTabhair faoi deara nach bhfuil défhoghar san ainm Caitríona (comhartha is ea an 〈o〉 gur /n/ leathan atá ann): /cait·rí·na/.
ClárClare, Clara [Béarla] < Clara [Laidin]
EibhlínÉveline [Fraincis Normannach] < ÈveḤavah [Eabhrais] Tá trí fhuaimniú éagsúla ag an ainm seo: /eibhilín/ (an bhun­fhoirm), /eidhlín/, agus /éilín/.
Éilís (Éilíse)Élise [Fraincis Normannach] < ÉlisabethElisabet [Gréigis] < Elisheva‘ [Eabhrais] Tá dhá fhuaimniú éagsúla ag an ainm seo: /éilís/ (an bhun­fhoirm) agus /eidhlís/.
MáireMary [Béarla] < Maria [Laidin] < Mariam, Maria [Gréigis] < Mireyam [Eabhrais]Máirín
MaighréadMargaret [Béarla] < Margarita [Laidin] < Margaritēs [Gréigis]PeigTá dhá fhuaimniú éagsúla ag an ainm seo: /máiréad/ agus /muiréad/; oireann an litriú seo don dá fhuaimniú.
NollaigNotlaicNatalicia [Laidin]
NóraHonora [Laidin]Nóirín
ProinsiasFrances [Béarla] < Françoise [Fraincis] Tabhair faoi deara an défhoghar san ainm seo: /proin·sí·as/.
Róis (Róise)Rose [Béarla] < Rosa [Laidin]Róisín
SeosaimhínJosephine [Béarla] < Joséphine [Fraincis]
SíleCécile [Fraincis Normannach] < Caecilia [Laidin]
SinéadJeanette [Fraincis Normannach]
SiobhánJehanne [Fraincis Normannach] < JehanIohannes [Laidin] < Iōannēs [Gréigis] < Yoḥanan [Eabhrais] Tá dhá fhuaimniú éagsúla ag an ainm seo: /siúán/ agus /siobhán/.
TreasaTeresa [Béarla]

Ainmneacha ar leith

      1. Tá foirm ar leith sa Ghaeilge ag ainmneacha áirithe a bhaineann le naoimh agus le pearsana sa Bhíobla, mar seo a leanas:

GnáthainmAinm naoimh
Aindrias / Aindriú      Aindrias
BreandánBréanann (Bréanainn)    
MáireMuire
Máirtín / MártanMártan (Mártain)
Maitiú / MaitiasMatha
Seán / EoinEoin
SeosamhIósaf

Úsáidtear an t-ainm sa dara colún in ainmneacha institiúidí, sráideanna srl. a tiomnaíodh do dhuine den ainm sin, m.sh. Coláiste Iósaif, Sráid Mhuire.

      2. Chuaigh na sean­ainmneacha Gaelacha i léig toisc Ghalldú na tíre agus toisc bheartas na hEaglaise gan ainm a bhaisteadh ar pháiste ach ainm as féilire na naomh. Rinneadh iad a ath­bheochan mar ghné den ath­bheochan liteartha agus náisiúnta ag deireadh an naoú haois déag, ach tugadh litriú Meán-Ghaeilge dóibh mar aon le fuaimniú Béarla den fhoirm sin (Enda, Brigid, srl.). “Ath-Ghaelaíodh” iad den chuid is mó ina dhiaidh sin, agus is i bhfoirm a réitíonn leis an Nua-Ghaeilge—nó san fhoirm sin mar aon leis an bhfoirm eile—atá siad in úsáid inniu. Ach tá dornán ainmneacha ann nár ath­chruthaíodh sa chaoi sin agus atá fágtha anois ar crochadh idir dhá shaol, go háirithe na hainmneacha seo a leanas:

Litriú coiteann      Litriú caighdeánaitheFuaimniú Nua-Ghaeilge
Deirdre¹Deirdre/deiridre/
(Tabhair faoi deara an guta cúnta)
Emer²Éimhear (Éimhire)/éimhear/
FergalFearghal (Fearghail)/fearaíol/
FergusFearghas (Fearghais)  /fearaíos/
Nessa³Neas, Neasa
  1. Cé nach gá aon athrú sa litriú, níor glacadh riamh le fuaimniú Gaeilge den ainm seo. Rinneadh iarracht ar é a ath-Ghaelú trí 〈e〉 fada a dhéanamh den chéad siolla (“Déirdre”), foirm nach bhfuil aon bhunús léi.
  2. Tá dhá ath-Ghaelú mí­chearta déanta ar an ainm seo le déanaí: “Eimhear” agus “Éimear.”
  3. Bunaíodh ath­bheochan an ainm seo ar thagairtí sa tsean­litríocht do Chonchúr mac Neasa. Níor thuig lucht a ath­bheochana, áfach, gurb é atá san fhoirm Neasa ansin tuiseal ginideach an bhun­ainm, Neas (Nes sa tSean-Ghaeilge). Ach tá glactha le Neasa mar ainm Gaelach anois.

      3. San fhichiú haois cumadh ainmneacha nua baineanna trí athrú a dhéanamh ar ainmneacha fireanna. Cuireadh tús leis an nós seo san ochtú haois déag le “Fiona” agus ansin sa naoú haois déag le “Patricia” (ach b’fhéidir gur iasacht ón Spáinnis nó ón bPortaingéilis é an t-ainm sin). Is cosúil gur cheap daoine go gciallaíonn 〈a〉 ag deireadh ainm gur ainm baineann é, rud atá fíor maidir le hainmneacha de bhunús Laidineach ach atá go hiomlán mícheart maidir leis an nGaeilge.
     Ní léir cén fáth ar leanadh leis an nós seo san fhichiú haois: ní hé nach bhfuil neart ainmneacha cailíní ann cheana.

Ainmneacha Béarla             Ainmneacha Gaeilge
An litir 〈a〉 curtha
le deireadh an ainm
Fiona < Fionn
Patricia < Patrick
Shauna < Seán
Colma < Colm
Seána, Seona < Seán           
Consan deiridh bainte
chun críoch le 〈a〉 a chruthú  
Brenda < BrendanCiara < Ciarán


TUILLEADH EOLAIS

Ceartuithe agus moltaí chuig